माणसे जोडण्याची कला यशाची खरी गुरुकिल्ली

*#माणसे_जोडण्याची_कला_यशाची_खरी_गुरुकिल्ली!* माणसाच्या आयुष्यात यश मिळविण्यासाठी ज्ञान, कौशल्य, पैसा आणि कष्ट यांची आवश्यकता असते. मात्र, या सर्वांबरोबरच माणसांना समजून घेण्याची, त्यांच्याशी संवाद साधण्याची आणि त्यांच्याशी विश्वासाचे नाते निर्माण करण्याची कला अवगत असणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. अनेकदा बुद्धिमान आणि कर्तबगार व्यक्तींना केवळ इतरांशी योग्य संबंध प्रस्थापित करता न आल्यामुळे अपेक्षित यश मिळत नाही. याउलट, लोकांच्या भावना समजून घेणारी आणि त्यांना योग्य तो सन्मान देणारी व्यक्ती आपल्या सभोवतालच्या लोकांचा विश्वास सहज संपादन करते. डेल कार्नेगी यांच्या ‘मित्र जोडा आणि लोकांवर प्रभाव पाडा’ या पुस्तकाचा मुख्य संदेश हाच आहे. लोकांवर प्रभाव पाडणे म्हणजे त्यांच्यावर आपले विचार लादणे नव्हे, तर त्यांना समजून घेऊन स्वेच्छेने आपल्याशी जोडले जाण्याची प्रेरणा देणे होय. मानवी स्वभावाचे सूक्ष्म निरीक्षण आणि दैनंदिन जीवनातील अनुभव यांच्या आधारे लेखकाने माणसे जोडण्याची प्रभावी सूत्रे मांडली आहेत. ●टीका करण्यापेक्षा समजून घेणे महत्त्वाचे= एखादी व्यक्ती चुकीचे वागत असेल, तर तिच्यावर टीका करणे किंवा तिची चूक दाखवून देणे हा आपला पहिला प्रतिसाद असतो. आपल्याला वाटते की, चूक लक्षात आणून दिली की समोरची व्यक्ती सुधारेल. प्रत्यक्षात मात्र टीकेमुळे अनेकदा व्यक्ती बचावात्मक बनते. ती आपली चूक मान्य करण्याऐवजी स्वतःचे समर्थन करू लागते. कार्नेगी यांच्या मते, टीका, दोषारोप आणि तक्रारी यांमुळे माणसाच्या स्वाभिमानाला धक्का पोहोचतो. त्यामुळे एखाद्याच्या वर्तनात बदल घडवायचा असेल, तर त्याला अपमानित करण्याऐवजी त्याच्या परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक आहे. चूक दाखवून देण्याची पद्धतही महत्त्वाची असते. व्यक्तीचा अपमान न करता, तिच्या अडचणी समजून घेऊन संवाद साधल्यास बदल घडण्याची शक्यता अधिक असते. याचा अर्थ चुका दुर्लक्षित कराव्यात असा नाही. मात्र, चूक सुधारताना व्यक्तीचे मन दुखावणार नाही, याची काळजी घ्यावी. कारण अनेकदा आपला उद्देश योग्य असला, तरी तो मांडण्याची पद्धत चुकीची असल्यामुळे नात्यांमध्ये कटुता निर्माण होते. ●कौतुक करा; पण ते प्रामाणिक असू द्या= प्रत्येक व्यक्तीला आपण महत्त्वाचे आहोत, आपल्या कामाची दखल घेतली जाते आणि आपल्याला इतरांकडून सन्मान मिळतो, असे वाटावे अशी अपेक्षा असते. ही मानवी स्वभावातील मूलभूत गरज आहे. त्यामुळे एखाद्याने चांगले काम केले असेल, तर त्याचे मनापासून कौतुक करणे ही साधी गोष्टही मोठा सकारात्मक परिणाम घडवू शकते. मात्र, कौतुक आणि खुशामत यांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. खुशामत करण्यामागे स्वतःचा स्वार्थ असतो; तर प्रामाणिक कौतुकामागे दुसऱ्याच्या गुणांची खरी दखल घेण्याची भावना असते. योग्य वेळी केलेले प्रामाणिक कौतुक व्यक्तीचा आत्मविश्वास वाढवते आणि तिला अधिक चांगले काम करण्याची प्रेरणा देते. आपल्या कुटुंबात, कार्यालयात किंवा सामाजिक जीवनात आपण अनेकदा दुसऱ्यांच्या चुका पटकन शोधतो; परंतु त्यांच्या चांगल्या कामाकडे दुर्लक्ष करतो. ही वृत्ती बदलण्याची गरज आहे. दुसऱ्यांतील चांगुलपणा ओळखणे आणि तो योग्य शब्दांत व्यक्त करणे ही माणसे जोडण्याची महत्त्वाची कला आहे. ●दुसऱ्याच्या दृष्टिकोनातून विचार करा= आपल्याला काय हवे आहे, आपल्याला काय योग्य वाटते आणि आपले मत कसे बरोबर आहे, याचाच विचार आपण अनेकदा करतो. परंतु समोरच्या व्यक्तीच्या अपेक्षा, अडचणी आणि विचार समजून घेण्याचा प्रयत्न किती जण करतात? कार्नेगी यांचा दृष्टिकोन असा आहे की, दुसऱ्या व्यक्तीच्या मनात रुची निर्माण करायची असेल, तर तिच्या आवडी-निवडी आणि गरजा समजून घेतल्या पाहिजेत. प्रत्येक व्यक्तीचा अनुभव वेगळा असतो. त्यामुळे प्रत्येक गोष्टीकडे पाहण्याचा तिचा दृष्टिकोनही वेगळा असू शकतो. कुटुंबातील मतभेद असोत, व्यवसायातील व्यवहार असोत किंवा कार्यालयातील चर्चा असो, समोरच्या व्यक्तीची भूमिका समजून घेतल्यास अनेक प्रश्न सहज सुटू शकतात. दुसऱ्याच्या दृष्टिकोनातून विचार करणे म्हणजे स्वतःचे मत सोडून देणे नव्हे; तर निर्णय घेण्यापूर्वी सर्व बाजू समजून घेणे होय. ●ऐकण्याची कला आणि प्रभावी संवाद चांगला संवाद साधण्यासाठी केवळ प्रभावीपणे बोलता येणे पुरेसे नसते; तर समोरच्याचे म्हणणे लक्षपूर्वक ऐकता येणेही आवश्यक असते. अनेकदा एखादी व्यक्ती आपली अडचण सांगत असताना आपण तिचे म्हणणे पूर्ण ऐकण्याआधीच सल्ला देऊ लागतो. काही वेळा तर तिचे बोलणे संपण्यापूर्वीच आपले उत्तर तयार असते.अशा संवादात समजून घेण्यापेक्षा स्वतःचे म्हणणे मांडण्यावर अधिक भर असतो. याउलट, समोरच्या व्यक्तीचे बोलणे शांतपणे ऐकून घेतल्यास तिला आपल्याबद्दल विश्वास वाटतो. तिच्या विचारांना महत्त्व दिले जात असल्याची भावना निर्माण होते. लोकांना आपले म्हणणे ऐकून घेणारी व्यक्ती आवडते. म्हणूनच चांगला श्रोता होणे ही प्रभावी व्यक्तिमत्त्वाची महत्त्वाची खूण आहे. योग्य प्रश्न विचारणे, मध्येच अडथळा न आणणे आणि समोरच्या व्यक्तीच्या भावनांचा आदर करणे यांमुळे संवाद अधिक अर्थपूर्ण बनतो. ●वाद जिंकण्यापेक्षा नाते जिंकणे महत्त्वाचे= वादामध्ये आपले मत योग्य असल्याचे सिद्ध करता येऊ शकते; परंतु त्यासाठी समोरच्या व्यक्तीचे मन दुखावले गेले, तर त्या विजयाचा उपयोग काय? अनेकदा आपण एखाद्या चर्चेत आपले म्हणणे मान्य करून घेण्याच्या प्रयत्नात नात्यांमधील विश्वास गमावतो. मतभेद असणे स्वाभाविक आहे. प्रत्येक व्यक्तीने आपल्याशी सहमत असले पाहिजे, अशी अपेक्षा ठेवणे चुकीचे आहे. समोरच्या व्यक्तीचे मत वेगळे असले, तरी त्याचा आदर करता आला पाहिजे. शांतपणे आपली भूमिका मांडणे, दुसऱ्याचे म्हणणे ऐकणे आणि आवश्यक असेल तेव्हा स्वतःची चूक मान्य करणे, हे परिपक्वतेचे लक्षण आहे. काही प्रसंगी आपण चुकीचे असतो, हे स्पष्टपणे मान्य केल्याने आपली प्रतिष्ठा कमी होत नाही. उलट, प्रामाणिकपणामुळे विश्वास वाढतो. प्रत्येक वादात जिंकण्यापेक्षा दीर्घकाळ टिकणारे नाते जपणे अधिक महत्त्वाचे असते. ●नेतृत्व म्हणजे आदेश देणे नव्हे = नेतृत्व करणाऱ्या व्यक्तीला इतरांकडून काम करून घ्यावे लागते. परंतु प्रत्येक वेळी आदेश देणे, चुका दाखवून देणे किंवा अधिकाराचा वापर करणे हा प्रभावी नेतृत्वाचा मार्ग नाही. लोकांना कामाचे महत्त्व समजावून सांगणे, त्यांच्या सूचनांना वाव देणे आणि त्यांना कामात सहभागी करून घेणे अधिक परिणामकारक ठरते. एखाद्या व्यक्तीची चूक झाली, तर तिचा अपमान करण्याऐवजी सुधारण्याची संधी द्यावी. बदलाची अपेक्षा स्पष्टपणे मांडावी; पण त्या व्यक्तीचा आत्मसन्मान जपावा. अशा वातावरणात लोक केवळ आदेश पाळत नाहीत, तर जबाबदारीने काम करण्यासही प्रवृत्त होतात. आजच्या काळातील पुस्तकाचे महत्त्व आज तंत्रज्ञानामुळे संवादाची साधने वाढली आहेत; परंतु माणसांमधील भावनिक जवळीक आपोआप वाढलेली नाही. समाजमाध्यमांवरील चर्चा, कार्यालयीन स्पर्धा आणि वेगवान जीवनशैली यांमध्ये अनेकदा संयम, सहानुभूती आणि ऐकून घेण्याची वृत्ती कमी पडते. अशा काळात कार्नेगी यांचे विचार अधिक महत्त्वाचे ठरतात. व्यवसायात ग्राहकांचा विश्वास मिळविणे, सहकाऱ्यांशी चांगले संबंध राखणे, कुटुंबातील संवाद सुधारणे किंवा सामाजिक जीवनात सहकार्य मिळविणे—या सर्व ठिकाणी माणसे समजून घेण्याची कला उपयोगी पडते. निष्कर्षतः, माणसे जोडणे ही केवळ सामाजिक गरज नसून वैयक्तिक आणि व्यावसायिक यशाचीही गुरुकिल्ली आहे. पैसा, पद आणि प्रतिष्ठा यांमुळे माणसाला बाह्य यश मिळू शकते; परंतु विश्वास, आदर आणि आपुलकी यांमुळेच त्याची नाती समृद्ध होतात. या पुस्तकातील विचारांचा खरा उपयोग इतरांना बदलण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा स्वतःच्या वागण्यात बदल घडवून आणण्यात आहे. टीका करण्याऐवजी समजून घेणे, दोष शोधण्याऐवजी गुण ओळखणे, बोलण्यापेक्षा ऐकणे आणि वाद जिंकण्यापेक्षा नाते जपणे—या साध्या गोष्टी जीवन अधिक अर्थपूर्ण बनवू शकतात. शेवटी, लोकांवर प्रभाव पाडण्याचा सर्वांत प्रभावी मार्ग म्हणजे त्यांना आपल्या प्रभावाखाली आणणे नव्हे, तर त्यांना समजून घेऊन त्यांच्या मनात विश्वास निर्माण करणे होय. कारण यशस्वी माणूस तोच, जो केवळ स्वतः पुढे जात नाही, तर आपल्या सहवासातील माणसांनाही पुढे जाण्याची प्रेरणा देतो. (डेल कार्नेगी यांच्या ‘मित्र जोडा आणि लोकांवर प्रभाव पाडा’ या पुस्तकावर आधारित लेख) *#उदय_पिंगळे* *#अर्थ_अभ्यासक* *(लेखक मुंबई ग्राहक पंचायत या स्वयंसेवी ग्राहक संस्थेचे क्रियाशील कार्यकर्ते असून संस्थेच्या मध्यवर्ती कार्यकारिणीचे सदस्य आहेत याशिवाय महारेराच्या सामंजस्य मंचावर मानद सलोखाकार म्हणूनही कार्यरत आहेत. लेखात व्यक्त केलेली मते वैयक्तिक आहेत)*