सर्जनशीलतेचा मार्ग - अनुकरणातून स्वतःची ओळख निर्माण करण्यापर्यंत

#सर्जनशीलतेचा_मार्ग_अनुकरणातून_स्वतःची_ओळख_निर्माण_करण्यापर्यंत सर्जनशीलता म्हटले की आपल्या डोळ्यांसमोर चित्रकार, लेखक, संगीतकार वास्तुविशारद किंवा एखादा नावीन्यपूर्ण विचार मांडणारी व्यक्ती उभी राहते. मात्र सर्जनशीलता ही केवळ कलाकारांची मक्तेदारी नाही. लेखन, व्यवसाय, शिक्षण, संशोधन, गुंतवणूक किंवा दैनंदिन जीवनातील समस्या सोडविणे अशा प्रत्येक क्षेत्रात सर्जनशील विचारांची आवश्यकता असते. नवीन कल्पना सुचणे म्हणजे सर्जनशीलता एवढाच त्याचा अर्थ नाही; उपलब्ध माहिती, अनुभव आणि विचार यांचा वेगळ्या पद्धतीने उपयोग करून काहीतरी उपयुक्त निर्माण करणे, हीदेखील सर्जनशीलताच आहे. ‘ऑस्टिन क्लिऑन’ यांच्या ‘Steal Like an Artist’ या पुस्तकाचा गाभा याच विचारात आहे. कलाकाराप्रमाणे विचार करा, इतरांकडून शिका, कल्पनांचे संकलन करा आणि त्यातून स्वतःची स्वतंत्र अभिव्यक्ती विकसित करा, असा या पुस्तकाचा संदेश आहे. येथे ‘Steal’ म्हणजे चोरी करणे नव्हे. इतरांच्या कल्पनांमधून प्रेरणा घेऊन त्यांचा अभ्यासपूर्वक उपयोग करणे आणि त्यातून स्वतःचे काहीतरी निर्माण करणे, असा त्याचा अर्थ आहे. पुस्तकातील महत्वपूर्ण सूत्रे अशी, ●कोणतीही कल्पना शून्यातून निर्माण होत नाही. आपण जे काही शिकतो, वाचतो, पाहतो किंवा अनुभवतो, त्याचा आपल्या विचारांवर परिणाम होत असतो. एखादा लेखक दुसऱ्या लेखकाचे साहित्य वाचतो, संशोधक पूर्वीच्या संशोधनाचा अभ्यास करतो किंवा उद्योजक दुसऱ्या व्यवसायातील यशस्वी पद्धती समजून घेतो. या प्रक्रियेतूनच नव्या कल्पनांचा जन्म होतो. कोणतीही कलाकृती किंवा विचार पूर्णपणे स्वतंत्र आणि पूर्वीच्या सर्व प्रभावांपासून मुक्त असतो, असे म्हणणे कठीण आहे. प्रत्येक सर्जनशील व्यक्तीच्या मागे अनेक प्रेरणास्रोत असतात. फरक एवढाच की कोणीतरी त्यांची नक्कल करते, तर कोणीतरी त्यांचा अभ्यास करून त्यात स्वतःचे अनुभव, विचार आणि दृष्टिकोन मिसळतो म्हणूनच आपल्याला आवडणाऱ्या लेखकांचे, विचारवंतांचे किंवा संशोधकांचे काम समजून घेणे आवश्यक आहे. त्यांची विचारपद्धती काय आहे, ते प्रश्न कसे मांडतात आणि त्यावर उपाय कसे शोधतात, याचा अभ्यास करावा. मात्र प्रेरणा घेणे आणि दुसऱ्याचे काम स्वतःच्या नावावर खपविणे यांत स्पष्ट फरक आहे. दुसऱ्याच्या कल्पनेचा किंवा मजकुराचा वापर करताना आवश्यक ते श्रेय देणे, ही बौद्धिक प्रामाणिकतेची अट आहे. ●स्वतःची ओळख शोधण्यापेक्षा कामाला सुरुवात करा. अनेकांना एखादे काम सुरू करण्यापूर्वी आपण नेमके कोण आहोत, आपली विशेष क्षमता कोणती आहे आणि आपली स्वतंत्र शैली काय आहे, हे समजून घ्यायचे असते. परंतु ही उत्तरे अनेकदा काम सुरू केल्यानंतरच मिळतात. लेखन करीत राहिल्याने लेखनशैली विकसित होते. संशोधन करीत राहिल्याने प्रश्न विचारण्याची क्षमता वाढते. एखाद्या विषयाचा सातत्याने अभ्यास केल्याने त्यातील बारकावे लक्षात येतात. म्हणजेच स्वतःची ओळख ही केवळ विचार करून सापडत नाही; ती कृतीतून घडत असते. परिपूर्ण तयारी होईपर्यंत थांबण्याऐवजी उपलब्ध ज्ञान आणि साधनांच्या मदतीने सुरुवात करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. सुरुवातीचे काम सामान्य दर्जाचे असू शकते; चुका होऊ शकतात. परंतु प्रत्येक प्रयत्नातून अनुभव मिळतो आणि पुढील काम सुधारण्याची संधी निर्माण होते. ●आपल्याला जे वाचायला आवडेल तेच लिहा. लेखकाने कोणत्या विषयावर लिहावे, याचे उत्तर देताना पुस्तकातील एक महत्त्वाचा विचार असा आहे की, आपल्याला स्वतःला जे वाचायला आवडेल, ते लिहा. एखाद्या विषयावर माहिती उपलब्ध असली तरी ती सोप्या भाषेत, योग्य उदाहरणांसह आणि वाचकांच्या प्रश्नांना उत्तर देणाऱ्या स्वरूपात मिळत नसेल, तर त्या उणिवेतून लेखनाची संधी निर्माण होते. उदाहरणार्थ, आर्थिक विषयांवरील अनेक लेख तांत्रिक संज्ञांनी भरलेले असतात. सामान्य गुंतवणूकदाराला त्यातील संकल्पना समजून घेणे कठीण जाते. अशा वेळी गुंतागुंतीची संकल्पना साध्या भाषेत समजावून सांगणारा लेख उपयुक्त ठरू शकतो. येथे नवीन माहिती निर्माण करणे आवश्यकच आहे असे नाही; उपलब्ध माहिती अधिक स्पष्ट, सुसंगत आणि व्यवहारोपयोगी स्वरूपात मांडणेही महत्त्वाचे आहे. वाचकाला काय समजत नाही, त्याच्या मनात कोणते प्रश्न आहेत आणि कोणत्या उदाहरणातून त्याला विषय समजू शकतो, याचा विचार करून लेखन केले तर त्याचे मूल्य वाढते. ●कल्पनांची नोंद ठेवा आणि प्रत्यक्ष काम करा. चांगली कल्पना कोणत्याही वेळी सुचू शकते. वाचन करताना, एखाद्याशी चर्चा करताना किंवा दैनंदिन व्यवहारात एखादी विसंगती दिसताना नवीन विचार मनात येऊ शकतो. मात्र त्याची त्वरित नोंद केली नाही, तर तो विस्मरणात जाण्याची शक्यता असते. म्हणून आवडलेले विचार, वाचलेल्या पुस्तकांतील महत्त्वाचे मुद्दे, प्रश्न, उदाहरणे आणि भविष्यात लिहिता येतील असे विषय यांची स्वतंत्र नोंदवही किंवा डिजिटल संग्रह ठेवावा. या संग्रहाला कल्पनांची बँक म्हणता येईल. तसेच केवळ संगणकावर किंवा मोबाईलवर विचार करीत राहण्याऐवजी प्रत्यक्ष लिहिणे, रेखाटन करणे किंवा टिपणे काढणे उपयुक्त ठरते. हाताने लिहिण्याच्या प्रक्रियेत विचारांना आकार मिळू शकतो. त्यानंतर डिजिटल साधनांचा वापर करून मजकूर संपादित करणे, माहितीची मांडणी करणे आणि अंतिम स्वरूप देणे शक्य होते. म्हणजेच विचार प्रत्यक्ष कृती आणि तंत्रज्ञान याचा योग्य समन्वय साधणे आवश्यक आहे ●मुख्य कामाबरोबरच छोटे प्रयोगही करा. प्रत्येक उपक्रमातून त्वरित आर्थिक लाभ किंवा प्रसिद्धी मिळाली पाहिजे, अशी अपेक्षा ठेवल्यास प्रयोग करण्याची तयारी कमी होते. म्हणून मुख्य कामाबरोबर आवडीचे छोटे उपक्रम करणे महत्त्वाचे आहे. एखादा नवीन विषय वाचणे, छोटा लेख लिहिणे, एखादी संकल्पना चित्राच्या माध्यमातून समजावून सांगणे किंवा नवीन लेखनपद्धती वापरून पाहणे, असे प्रयोग पुढील कामासाठी उपयुक्त ठरू शकतात. सुरुवातीला त्यातून कोणताही प्रत्यक्ष लाभ झाला नाही, तरी अनुभव आणि कौशल्य वाढते. अशा प्रयोगांमधून अनपेक्षित कल्पना पुढे येऊ शकतात. मात्र प्रयोग म्हणजे उद्देशहीन वेळ घालवणे नव्हे. त्यातून काय शिकायला मिळाले, कोणती पद्धत उपयोगी पडली आणि पुढे काय सुधारता येईल, याचा विचार केला पाहिजे. ●चांगले काम करा आणि ते लोकांपर्यंत पोहोचवा. एखादे काम कितीही चांगले असले, तरी ते इतरांपर्यंत पोहोचले नाही तर त्याचा उपयोग मर्यादित राहतो. त्यामुळे कामाची गुणवत्ता वाढविण्याबरोबरच ते योग्य वाचकांपर्यंत किंवा संबंधित व्यक्तींपर्यंत पोहोचविणेही आवश्यक आहे. आज इंटरनेटमुळे लेखक, संशोधक आणि विचारवंतांना आपले काम व्यापक वाचकवर्गापर्यंत पोहोचविण्याची संधी उपलब्ध झाली आहे. लेख, ब्लॉग, सामाजिक माध्यमे आणि ऑनलाइन चर्चा यांच्या माध्यमातून समान विषयात रस असलेल्या व्यक्तींशी संपर्क साधता येतो. तथापि, केवळ प्रसिद्धीसाठी काम करण्याऐवजी त्याची उपयुक्तता महत्त्वाची मानावी. वाचकांना माहिती मिळाली, एखादी संकल्पना समजली किंवा निर्णय घेताना मदत झाली, तर लेखनाचे उद्दिष्ट साध्य होते. ●शिस्त आरोग्य आणि आर्थिक स्थेर्य यांचे महत्त्व. सर्जनशीलतेविषयी बोलताना अनेकदा प्रेरणा आणि प्रतिभेला अधिक महत्त्व दिले जाते. परंतु दीर्घकाळ चांगले काम करण्यासाठी शिस्त आवश्यक असते. नियमित वाचन, लेखनासाठी निश्चित वेळ, कामाची नोंद आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्न यांमुळे सर्जनशीलतेला व्यवहार्य आधार मिळतो. त्याचबरोबर आरोग्य, पुरेशी विश्रांती आणि आर्थिक स्थैर्य यांकडे दुर्लक्ष करता कामा नये. आर्थिक ताण सतत मनात असेल, तर आवडीच्या कामावर लक्ष केंद्रित करणे कठीण होऊ शकते. त्यामुळे उत्पन्नाचे साधन, खर्चाचे नियोजन आणि वैयक्तिक जबाबदाऱ्या यांचा समतोल राखणे गरजेचे आहे. मोठ्या संधीची वाट पाहत बसण्यापेक्षा उपलब्ध साधनांचा वापर करून काम सुरू ठेवणे अधिक परिणामकारक ठरते. नियमितपणा हा प्रेरणेइतकाच महत्त्वाचा आहे. ● मर्यादा स्वीकारा आणि अनावश्यक गोष्टी टाळा सर्व साधने उपलब्ध असणे किंवा अमर्याद वेळ मिळणे, यामुळेच चांगले काम घडते असे नाही. उलट काही मर्यादा आपल्याला प्राधान्यक्रम ठरविण्यास भाग पाडतात. वेळ कमी असेल, तर आवश्यक माहिती निवडावी लागते. शब्दमर्यादा असेल, तर मुद्देसूद लेखन करावे लागते. साधने मर्यादित असतील, तर उपलब्ध साधनांचा कल्पक वापर करावा लागतो. सर्जनशीलतेचा आणखी एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे काय समाविष्ट करायचे याबरोबरच काय वगळायचे हे ठरविणे. अनावश्यक माहिती, पुनरुक्ती आणि विषयांतर कमी केले तर मूळ विचार अधिक स्पष्ट होतो. म्हणूनच चांगले काम करण्यासाठी केवळ अधिक माहिती गोळा करणे पुरेसे नाही; त्यातील महत्त्वाचे काय आहे, हे ओळखणेही तितकेच आवश्यक आहे. निष्कर्ष, प्रेरणा घ्या प्रयोग करा आणि स्वतःची शैली घडवा. ‘Steal Like an Artist’ या पुस्तकाचा संदेश केवळ कलाकारांपुरता मर्यादित नाही. प्रत्येक क्षेत्रातील व्यक्तीला तो लागू होतो. इतरांकडून शिकणे, स्वतःच्या आवडीचे विषय शोधणे, कल्पनांची नोंद ठेवणे, प्रयोग करणे, नियमित काम करणे आणि आपल्या कामातून इतरांना काहीतरी मूल्य देणे, ही सर्जनशीलतेची व्यावहारिक सूत्रे आहेत. मात्र या प्रक्रियेत दोन गोष्टी विसरता कामा नयेत. पहिली म्हणजे प्रेरणा घेताना बौद्धिक प्रामाणिकता जपणे आणि दुसरी म्हणजे स्वतःच्या अनुभवांचा व विचारांचा वापर करून स्वतंत्र योगदान देणे. महत्त्वाचे धडे असे की, परिपूर्ण होण्याची वाट पाहू नका; सुरुवात करा. सर्व काही स्वतःहून शोधण्याचा आग्रह धरू नका; इतरांकडून शिका. कल्पना मनातच ठेवू नका; त्यांना कृतीत आणा. आणि प्रसिद्धीच्या मागे धावण्याऐवजी उपयुक्त, प्रामाणिक व दर्जेदार काम करण्यावर भर द्या. सर्जनशीलता ही एखाद्या दिवशी अचानक प्राप्त होणारी देणगी नसून, जिज्ञासा, अभ्यास, प्रयोग आणि सातत्य यांच्या संगमातून विकसित होणारी क्षमता आहे. (ऑस्टिन क्लिऑन यांच्या ‘Steal Like an Artist’ या पुस्तकातील विचारांवर आधारित) *#उदय_पिंगळे* *#अर्थ_अभ्यासक* *(लेखक मुंबई ग्राहक पंचायत या स्वयंसेवी ग्राहक संस्थेचे क्रियाशील कार्यकर्ते असून संस्थेच्या मध्यवर्ती कार्यकारिणीचे सदस्य आहेत याशिवाय महारेराच्या सामंजस्य मंचावर मानद सलोखाकार म्हणूनही कार्यरत आहेत. लेखात व्यक्त केलेली मते वैयक्तिक आहेत)*