सोन्याचे टोकनीकरण (उत्तरार्ध)

सोन्याचे टोकनीकरण : ब्लॉकचेनमुळे लंडनचे सुवर्णबाजारातील वर्चस्व टिकणार का? (उत्तरार्ध) लंडनकडे आधीपासूनच सोन्याच्या जागतिक व्यापारासाठी आवश्यक असलेली मजबूत पायाभूत व्यवस्था आहे— सुरक्षित तिजोऱ्या मोठ्या आंतरराष्ट्रीय बँका व्यापारी संस्था क्लिअरिंग व्यवस्था रिफायनर्स ब्रोकर जागतिक संस्थात्मक संबंध बाजारपेठेतील विश्वास आणि मानके टोकनीकरणामुळे या विद्यमान व्यवस्थेवर एक डिजिटल थर जोडला जाऊ शकतो. भौतिक सोने तिजोरीतच राहील; परंतु त्याची मालकी किंवा त्यावरील हक्क डिजिटल टोकनच्या माध्यमातून दर्शवता येईल. त्यामुळे भविष्यात— ◆बँका टोकनचा व्यापार करू शकतील, ◆गुंतवणूकदार आपले हक्क सहज विभागू आणि हस्तांतरित करू शकतील, ◆सोन्याची प्रत्यक्ष वाहतूक न करता मालकी बदलता येऊ शकते, ◆विशिष्ट परिस्थितीत हे टोकन Collateral म्हणून वापरता येऊ शकतील. यामुळे लंडनला आपली विद्यमान वित्तीय पायाभूत व्यवस्था कायम ठेवून सोन्याच्या व्यापाराचे आधुनिकीकरण करता येऊ शकते. या संकल्पनेचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे Collateral Mobility. आधुनिक वित्तीय व्यवस्थेत बँकांना मालमत्ता एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी हस्तांतरित करणे, तारण ठेवणे किंवा आर्थिक जबाबदाऱ्या पूर्ण करण्यासाठी तिचा वापर करणे आवश्यक असते. सोन्यात प्रचंड संपत्ती आहे. परंतु सोने भौतिक स्वरूपात असल्यामुळे त्याचा वित्तीय व्यवहारांमध्ये त्वरित वापर करणे तुलनेने अवघड असते. टोकनीकरणामुळे एकाच भौतिक सोन्यावर आधारित व्यवहार अधिक सुलभ होऊ शकतात म्हणजेच सोन्याचे प्रमाण वाढणार नाही; पण त्यावर आधारित व्यवहारांची संख्या आणि गती वाढू शकते. एकच भौतिक सोने— हस्तांतरित करता येईल, तारण ठेवता येईल, विविध आर्थिक व्यवहारांमध्ये वापरता येईल, आणि तरीही मूळ तिजोरीत सुरक्षित राहू शकते. परंतु याच ठिकाणी एक नवी जोखीमही निर्माण होते. जर सोन्याचा तारण म्हणून वापर खूपच सोपा झाला, तर त्याच भौतिक सोन्याभोवती अधिक वित्तीय व्यवहार उभे राहू शकतात. विशेषतः Collateral Reuse आणि Rehypothecation यावर योग्य नियंत्रण नसेल, तर टोकनीकरणामुळे सोन्यावर आधारित Leverage वाढवणे सोपे होऊ शकते. त्यामुळे टोकनीकरण वित्तीय व्यवस्था अधिक कार्यक्षम बनवू शकते; पण त्याच वेळी त्यातून नवीन प्रणालीगत जोखमीही निर्माण होऊ शकतात. म्हणून मूलभूत प्रश्न असा आहे— टोकनीकरणामुळे सोन्याची मालकी अधिक स्पष्ट आणि सुरक्षित होते की त्याच सोन्यावर अधिक कर्ज व वित्तीय व्यवहार उभारले जाऊन प्रणालीतील जोखीम वाढते? याचे उत्तर कदाचित— दोन्ही शक्यता आहेत. नियमनासमोरील नवे आव्हान येथे नियामकांसमोर एक महत्त्वाची अडचण निर्माण होते. भौतिक सोने तिजोरीत सुरक्षित ठेवण्याची प्रक्रिया आणि ग्राहकांच्या वतीने डिजिटल वित्तीय मालमत्ता किंवा सिक्युरिटीज ठेवण्याची प्रक्रिया समान पद्धतीने नियमन केली जात नाही. परंतु एकदा त्या सोन्याचे Digital Token तयार झाले की तो टोकन संबंधित वित्तीय नियामकांच्या नियामक चौकटीत येऊ शकतो. यामुळे एक महत्त्वाचा प्रश्न निर्माण होतो— डिजिटल टोकन नियमनाखाली असेल, पण त्याला आधार देणारे भौतिक सोने आणि त्यावरील कायदेशीर हक्क त्याच प्रकारे संरक्षित नसतील तर काय? म्हणून नियामकांना हे सुनिश्चित करावे लागेल की डिजिटल टोकनशी संबंधित कायदेशीर हक्क आणि तिजोरीत प्रत्यक्ष ठेवलेल्या सोन्यावरील हक्क यांच्यात पूर्ण ताळमेळ आहे. लंडनचे वर्चस्व कायम राहील का? याचबरोबर आता आणखी एक मूलभूत प्रश्न निर्माण होतो. जर— सोन्याची मालकी जगभरात डिजिटल पद्धतीने हस्तांतरित करता येत असेल, व्यवहारांचे Settlement जवळजवळ 24 तास करता येत असेल, आणि समान डिजिटल मानकांमुळे विविध बाजारपेठा एकमेकांशी जोडल्या जाऊ शकत असतील, तर प्रत्येक व्यवहार लंडनमधूनच का जावा? शांघाय, हाँगकाँग आणि सिंगापूर यांसारखी आशियातील केंद्रेही मौल्यवान धातूंची आपली पायाभूत व्यवस्था मजबूत करत आहेत. त्यामुळे Tokenisation हे लंडनसाठी संरक्षणात्मक तंत्रज्ञानही आहे आणि संभाव्य धोका देखील. Blockchain : व्यवस्था मोडणारे तंत्रज्ञान की व्यवस्था मजबूत करणारे? यात एक मोठा विरोधाभास आहे. क्रिप्टोकरन्सीच्या सुरुवातीच्या काळात अनेकांनी असा युक्तिवाद केला होता की Blockchain पारंपरिक वित्तीय संस्थांची गरजच संपवेल. परंतु ब्लॉकचेनचा सर्वात महत्त्वाचा वास्तविक उपयोग कदाचित त्याच्या अगदी उलट असू शकतो. बँका, एक्सचेंजेस, नियामक आणि कस्टोडियन यांसारख्या विद्यमान संस्था ब्लॉकचेनचा वापर करून त्यांच्या सध्याच्या वित्तीय व्यवस्थेच्या खाली एक नवीन डिजिटल पायाभूत थर तयार करू शकतात. म्हणजेच— Blockchain वित्तीय व्यवस्था नष्ट करण्याऐवजी तिच्या मागची पायाभूत सुविधा बनू शकते. आणि कदाचित हाच या संपूर्ण घडामोडीतील सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा आहे. लंडनचा खरा “Financial Moat” काय आहे? ब्लॉकचेन तंत्रज्ञान कोणीही स्वीकारू शकते. म्हणून लंडनचा खरा फायदा केवळ ब्लॉकचेन तंत्रज्ञानात नाही. त्याची खरी ताकद आहे— मानके + संस्था + पायाभूत सुविधा + बाजारपेठेतील संबंध + विश्वास. जर लंडनने डिजिटल सोन्याच्या व्यवहारांसाठी “विश्वासार्ह डिजिटल सोने” म्हणजे नेमके काय, त्याचे नियम आणि मानके काय असावीत, हे निश्चित करण्यात आघाडी घेतली, तर सोन्याची मागणी पूर्वेकडे सरकत असतानाही लंडन आपला प्रभाव टिकवून ठेवू शकते. शेवटी प्रश्न लंडनचा नाही, तर भविष्यातील वित्तीय व्यवस्थेचा आहे “Blockchainच्या मदतीने लंडन जगातील सोन्याच्या व्यापाराचे प्रमुख केंद्र म्हणून आपले स्थान टिकवू शकेल का?” आणि त्याहूनही महत्त्वाचा प्रश्न— “Blockchainच्या मदतीने लंडन अनेक दशकांपूर्वी उभा केलेला आपला वित्तीय ‘किल्ला’ (Financial Moat) भविष्यातही सुरक्षित ठेवू शकेल का?” सोन्याचे स्वरूप बदलत नाही—ते भौतिकच राहते. परंतु त्याची मालकी, हस्तांतरण, तारण आणि व्यापार करण्याची पद्धत वेगाने बदलत आहे. आज सोन्याची लगड तिजोरीत स्थिर आहे; उद्या तिची मालकी जगाच्या कोणत्याही कोपऱ्यात काही सेकंदांत डिजिटल टोकनच्या माध्यमातून बदलू शकते. यामुळे सोन्याचा व्यापार अधिक वेगवान, विभाज्य, पारदर्शक आणि गतिशील होऊ शकतो. पण त्याच वेळी Leverage, Rehypothecation आणि प्रणालीगत जोखीम वाढण्याची शक्यताही दुर्लक्षित करता येणार नाही. म्हणूनच सोन्याचे टोकनीकरण ही केवळ तंत्रज्ञानाची कथा नाही; ती भविष्यातील जागतिक वित्तीय व्यवस्थेचे स्वरूप ठरवणाऱ्या बदलाची कथा आहे. कदाचित भविष्यात सोन्याच्या बाजारपेठेत सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न “सोने कुठे आहे?” हा नसेल. तर तो असेल— “त्या सोन्यावरचा हक्क कोणाचा आहे, तो किती स्पष्ट आहे आणि तो डिजिटल जगात किती विश्वासार्हपणे हस्तांतरित करता येतो?”(संपूर्ण) उदय पिंगळे अर्थ अभ्यासक