समजून घेऊयात भांडवल बाजारातील गुंतवणूक भाग 9

#समजून_घेऊया_भांडवल_बाजारातील_गुंतवणूक_भाग_9 33. बॉण्ड (कर्जरोखे) : बॉण्ड/ कर्जरोखे हा एक गुंतवणूक प्रकार असून त्यात पैसे गुंतवण्यापूर्वी त्याची रचना आणि कार्य समजून घेतलं तर विचारपूर्वक गुंतवणूक निर्णय घेण्यास मदत होईल. बॉण्ड हे सरकार अथवा उद्योगाने वीर विकास अथवा विस्ताराच्या हेतूने गुंतवणूकदारांकडून घेतलेले कर्ज होय. यात गुंतवणूक करणारे गुंतवणूकदार पूर्वनिर्धारीत काळासाठी विशिष्ट व्याजदराने कर्जाऊ रक्कम देतात. त्या बदल्यात सामान्यतः गुंतवणूकदारांना व्याज मिळते आणि मुदत पूर्ण झाल्यावर गुंतवलेली रक्कम परत मिळते. यातून व्याज आणि भांडवली नफा असा दुहेरी फायदा होण्याची शक्यता असते. बॉण्ड विमोचन तारीख जवळ आली की त्यांचा भाव वाढतो त्याचप्रमाणे बाजारातील व्याजदरात होणाऱ्या बदलाचा परिणाम कर्जरोख्याच्या बाजार भावावर होत असतो. त्यामुळे बॉण्डमध्ये गुंतवणूक करताना त्यावर मिळणारे व्याज आणि त्याच्या बाजारभावात पडू शकणारा फरक या गोष्टींचा विचार करावा लागतो त्यासाठी यातील गुंतवणूक संबंधात काही माहिती असणे गरजेचे आहे. ●बॉण्डवर मिळणाऱ्या व्याजाचा दर म्हणजे कुपनरेट. हा दरावर अनेक गोष्टींचा प्रभाव असतो. यात बाजारात अस्तित्वात असलेला व्याजदर, देशाची आर्थिक परिस्थिती, बॉण्डचा प्रकार आणि कालावधी, बॉण्ड जारी करणाऱ्या कंपनीची विश्वासार्यता. ●बाजारात बॉण्ड आणताना किंवा ते अस्तीत्वात असताना विविध पतमापन संस्था त्याचे मूल्यांकन करून ते ठराविक अंतराने जाहीर करत असतात. उच्च मूल्यांकन प्राप्त बॉण्ड मधील जोखीम कमी असते त्यावरील व्याजदरही कमी असतो त्यामुळे त्यातून मिळणारा परतावा कमी होतो तर कमी मूल्यांकन असलेल्या बॉण्डमधील जोखीम अधिक असते त्याचा बाजारभाव कमी असल्याने त्यातून मिळणारा परतावा अधिक असतो. बॉण्डमध्ये गुंतवणूक करण्याचा निर्णय घेण्यापूर्वी, ●पतमापन संस्थांनी केलेले मूल्यांकन पहावे त्याचबरोबर ठराविक अंतराने ते करत असलेल्या बदलांवर लक्ष ठेवावे. ●कंपनीने पूर्वी जारी केलेल्या कर्जरोख्याचा इतिहास पहावा. ●कंपनी वेळोवेळी जाहीर करत असलेल्या आर्थिक अहवालातून कंपनीची कर्जफेड करण्याची कुवत समजून घ्यावी. ●आपली जोखीम क्षमता ओळखून त्यात गुंतवणूक करावी. ●कोणतीही गुंतवणूक यशस्वी न होण्याची अनेक कारणे असतात बॉण्डसमध्ये व्याज तर राहोच पण मुद्दल परत न मिळण्याचा धोका आहे आणि ते मिळवणे सोपे नाही. त्यामुळे अनेकदा ते मिळेल त्या किमतीसही विकावे लागण्याची अथवा न विकले जाण्याची शक्यता असते. त्यामुळेच बॉण्डमधील- *मुद्दल परत न मिळण्याची शक्यता *बाजारातील व्याजदरात पडणाऱ्या फरकाचे परिणाम, *देशाच्या सर्वसाधारण आर्थिक स्थितीत होणारे बदल, *असलेले बॉण्ड विकण्यात येणाऱ्या अडचणी आणि *जर बॉण्ड कालावधी मधेच समाप्त करण्याची तरतूद असल्यास त्याच दराने सातत्याने व्याज न मिळण्याची शक्यता या सर्वाचा विचार करूनच गुंतवणूक करावी. 34.म्युचुअल फंड: म्युचुअल फंड हा एक विश्वस्त (ट्रस्ट) प्रकार आहे. ज्यात गुंतवणूकदारांची गुंतवणूक एकत्रित केली जाते आणि त्यांच्या मालमत्ता व्यवस्थापन कंपनीच्या माध्यमातून विविध मालमत्ता प्रकारात गुंतवली जाते. निधीचे व्यवस्थापन व्यावसायिक व्यवस्थापक करतात. योजना गुंतवणूक व्यवस्थापन कंपन्यांकडून आणल्या जातात. या योजना गुंतवणूकदारांच्या विविध गरजा ओळखून आणल्या जातात. गुंतवणूकदार त्यांना अनुकूल वाटणाऱ्या योजनेत गुंतवणूक करतात त्यामुळे त्याच्या धारणारूप गुंतवणूक करण्याची जबाबदारी मालमत्ता व्यवस्थापन कंपनीची असते. या योजनांचा गुंतवणूक संच कसा असावा ते योजनेचे व्यवस्थापक ठरवतात. ●सुरवातीला गुंतवणूकदार त्यांना अनुकूल योजनेत गुंतवणूक करतात. ●योजनेच्या उद्दिष्टानुसार संशोधन करून निवडलेल्या मालमत्तेत गुंतवणूक केली जाते. ●वेळोवेळी व्यवस्थापकांकडून या गुंतवणुकीचा वेळोवेळी आढावा घेतला जातो. ●त्यावर संशोधन केलं जातं. ●आवश्यक असल्यास त्यात बदल केले जातात. ●यासंबंधात आवश्यक असलेल्या सर्व गोष्टी केल्या जातात. ●गुंतवणूकदारांना वेळोवेळी अहवाल पाठवला जातो. त्यामुळे गुंतवणूकदारांना आपल्या योजनेची कामगिरी समजते. म्युचुअल फंड योजनेची वैशिष्ट्ये: ●व्यावसायिक व्यवस्थापन, ●कमी व्यवस्थापन खर्च, ●सेबीच्या नियमानुसार गुंतवणूक विभागून केली जाते. ●योजना पारदर्शक पद्धतीने राबवली जाते. ●योजना नियामकाच्या नियंत्रणाखाली असतात. 35. एक्सचेंज ट्रेडेड फंड: हे वेगळ्या प्रकारचे फंड असतात. जे विशिष्ट निर्देशांकात असलेल्या मालमत्ता गुंतवणूकीचे तंतोतंत पालन करतात. त्यांचे खरेदीविक्री व्यवहार शेअरबाजारात होतात. यातील मालमत्ता त्याच्या मूळ निर्देशांकानुसार घेतल्या विकल्या जात असल्याने त्याचे व्यवस्थापन करण्यास फारसं कौशल्य लागत नाही. फायदे: ●कमी व्यवस्थापन खर्च ●खरेदी विक्री सुलभ ●कमी जोखीम मर्यादा: यातील व्यवहार पूर्ण अंकात करावे लागतात. याशिवाय काही अधिक खर्च गुंतवणूकदारांना करावे लागतात जसे- ब्रोकरेज, डी मॅट यासाठी करावे लागणारे खर्च. 36. रिटस आणि इनवीट: हे ही वेगळ्या प्रकारचे फंड आहेत. त्यातील व्यवहार इटीएफ प्रमाणेच बाजारभावाने शेअरबाजारात होतात. यामुळे गुंतवणूकदारांना स्थावर मालमत्ता आणि पायाभूत सुविधा यात गुंतवणूक करण्याचा अधिकचा पर्याय उपलब्ध होतो. रिटस एका व्यवस्थापन कंपनीच्या पुढाकाराने बाजारात आणले जातात त्यामुळे गुंतवणूकदारांना प्रत्यक्षात स्थावर मालमत्ता खरेदी न करता त्यात गुंतवणूक करता येते. गुंतवणूकदारांचे विश्वस्त असल्यासारखी त्याची रचना असते. स्थावर मालमत्ता भाड्याने देऊन अथवा विकून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून खर्च वगळून सर्व रक्कम रिटसधारकांना दिली जाते. इनवीटमधील गुंतवणूक सातत्याने उत्पन्न मिळत असणाऱ्या पायाभूत सुविधांमध्ये केले जाते. घरगुती बचत पायाभूत सुविधांसाठी वळावी हा त्यांच्या निर्मितीमागील हेतू आहे. या दोन्हीही प्रकारात गुंतवणूक करून नियमित उत्पन्न आणि भांडवली नफा गुंतवणूकदारांना मिळू शकतो. 36.डिरिवेटीव: ही एक अशी गुंतवणूक आहे जी मालमत्तेच्या आंतरिक मूल्याचा शोध घेते. भावात पडू शकणाऱ्या फरकाचा लाभ घेण्यासाठी केलेला हा करार असून त्याचे मूल्य मूलभूत मालमत्तेच्या बाजारभावावर अवलंबून असते. शेअर, बॉण्ड, चलन, वस्तूबाजारात व्यवहार होणाऱ्या वस्तू, निर्देशांक यात असे व्यवहार होऊ शकतात. फ्युचर आणि ऑप्शन हे डिरिवेटीव कराराचे मुख्य प्रकार आहे. ●फ्युचर: या करारामुळे मालमत्तेची भविष्यातील विशिष्ट तारखेला खरेदी विक्री निश्चित केलेल्या भावाने करता येते. हा करार दोन्ही पक्षावर बंधनकारक असतो. दोन्ही पक्षावर समान जोखीम असते. ●ऑप्शन: या करारात खरेदीदाराला विशिष्ट तारखेला मालमत्ता खरेदी किंवा विक्री करण्याचा अधिकार मिळतो. त्याचा वापर करणे बंधनकारक नसते. हा अधिकार मिळवण्यासाठी खरेदीदार विक्रेत्याला काही रक्कम देतो त्यास प्रीमियम असे म्हणतात. यात खरेदीदाराची जोखीम त्यांनी मोजलेल्या प्रीमियम एवढी मर्यादित असते. डिरिवेटिव करारामुळे भावात पडणाऱ्या फरकामुळे होणारे नुकसान टाळता येते किंवा मर्यादेत ठेवता येते. त्यास हेजिंग असे म्हणतात. असे असले तरी भावातील चढ उतारातून झटपट नफा मिळण्याची शक्यता असल्याने सध्या त्यांचा वापर धाडसी गुंतवणूकदार आणि भावांतील फरकाचा फायदा घेणारे संधिशोधक गुंतवणूकदार अधिक प्रमाणात करत आहेत. डिरीवेटीव करारातील धोके: ●बाजार भावातील तीव्र चढ उतार ●प्रतिपक्षाकडून करार न पाळला जाण्याचा धोका ●तरलतेच्या अभावी योग्य भाव न मिळण्याची शक्यता ●व्यवहार परीचालनातील धोके या शिवाय या व्यवहारात एकूण व्यवहाराच्या कमी प्रमाणात पैसे द्यावे लागत असल्याने त्यातून होणारा मोठा फायदा धाडसी गुंतवणूकदार आकर्षित करीत असला तरी होऊ शकणारे नुकसान तुमची गुंतवणूक खाऊन देयता वाढवू शकते. इतका मोठा धोका अन्य गुंतवणूकीत नाही. शेअर्सचे भाव कंपनीच्या कामगिरीवर अवलंबून असले तरी त्यामुळे भावातील चढउतारामुळे होणारे नुकसान या करारामुळे होणाऱ्या नुकसानीच्या तुलनेत कमी असते. त्यामुळेच गुंतवणूकदारांनी डिरिवेटीव करार करताना ते कमी भांडवलात अधिक फायदा मिळेल एवढ्याच हेतूने न करता त्यात असलेली जास्तीची जोखीम लक्षात घ्यावी. (अपूर्ण) सेबीच्या सारथी या अँपवर असलेल्या माहितीचा भावानुवाद. ©उदय पिंगळे अर्थ अभ्यासक (लेखक मुंबई ग्राहक पंचायत या स्वयंसेवी ग्राहक संघटनेचे क्रियाशील कार्यकर्ते असून संस्थेच्या मध्यवर्ती कार्यकारणीचे सभासद आहेत याशिवाय महारेराच्या सामंजस्य मंचावर मानद सलोखाकार म्हणूनही कार्यरत आहेत. लेखातील मते वैयक्तिक असून ती गुंतवणूक शिफारस नाही याची नोंद घ्यावी)